Yazarbıyık

ÖLÜMÜN ONTOLOJİSİ: VARLIK, İSTENCİN YORGUNLUĞU VE SESSİZLİĞİN ETİĞİ

“Işığın intihar ettiği yerde varlığın sessiz vedası ve melankoli başlar.”

Dünya, üzerine fırlatıldığımız yabancı bir oda; tavanı her geçen gün biraz daha alçalan, duvarları anılarımızın küfüyle kaplı bir hapishane gibidir. Doğduğumuz andan itibaren aslında yaptığımız tek bir şey var: Ölmeyi öğrenmek. Her nefes, ciğerlerimize dolan bir miktar yaşam değil, bizi sona yaklaştıran bir geri sayımdır. Melankoli ise bir üzüntüden fazlasıdır; o, ruhun kendi kendini yiyip bitirdiği bir ziyafettir. Ölümün yaşarken giyilen halidir. Melankoli bir hastalık değildir; bir sezgidir. Melankolik insan, dünyanın ruh için yetersiz olduğunu fark etmiş kişidir. Bu yüzden melankoli tedavi edilmez; bastırılır. Çünkü modern dünya, bu bilgiyi taşıyamaz. Sürekli umut, sürekli ilerleme, sürekli iyileşme… Oysa melankoli şunu söyler: Bazı şeyler düzelmez. Bazı yaralar anlam üretmez. Bazı hayatlar sadece yaşanır. Ölüm bu bilgiyi susturmaz; doğrular. Pencerenin önünde oturup gri gökyüzüne bakarken, aslında hiçbir şeyin yetişmeyeceğini, hiçbir kelimenin boşluğu doldurmayacağını anlarsınız. Zaman, bir celladın bileği gibi sabırlı ve soğuktur. Melankoli depresyon değildir. Depresyon bir hastalıktır; melankoli ise bir bilgidir. Melankolik insan, hayatın özündeki eksikliği fark etmiş kişidir. Bu farkındalık tedavi edilemez çünkü yanlış değildir. Freud melankoliyi, kaybın içselleştirilmesi olarak tanımlar. Ama burada kaybolan bir nesne değil, anlamın kendisidir. İnsan, yaşadığı her günle biraz daha şunu fark eder: Bu dünya, ruh için tasarlanmamıştır. Bu yüzden melankolik insan ölümü çağırmaz; ona kulak verir. Ölüm zaten konuşuyordur. Sadece herkes duymak istemez.  Felsefe bize yaşamın anlamını aramamızı söyler, ama melankoli bize anlamın koca bir yalan olduğunu fısıldar. İnsan, kendi sonunu taşıyan bir tabuttur aslında. Attığımız her adımda o tabutun gıcırtısını duyarız. Bir sevdiğimizin elini tuttuğumuzda hissettiğimiz o sıcaklık, aslında ilerideki soğukluğun bir provasıdır. Her veda, mutlak sessizliğin bir fragmanıdır. "Zihnimin bir köşesinde, her zaman bir şeylerin bitişini izleyen bir göz var. Hiçbir şeye tam anlamıyla sahip değilim, çünkü her şey benden alınmak için bekletiliyor." Belki de gerçek huzur, bu karanlığı kabullenmektedir. Işığın bizi kandırmasına izin vermeyi bıraktığımızda, o siyah suların içine daldığımızda, artık korkacak bir şey kalmaz. Çünkü en dipten daha aşağısı yoktur. Melankoli, modern psikiyatride çoğu zaman depresyonla eş tutulur. DSM-5’e göre Majör Depresif Bozukluk, en az iki hafta süren; çökkün duygudurum, anhedoni, enerji kaybı, değersizlik düşünceleri ve ölümle ilgili yineleyici düşüncelerle tanımlanır. Bu tanım, klinik açıdan gereklidir. Ancak melankolinin tamamını kapsamaz.  Oysa tarihsel ve felsefi olarak melankoli, bir bilgi biçimidir. Melankolik özne, dünyanın insan için yetersiz olduğunu fark etmiş kişidir. Bu fark ediş iyimser değildir ama yanlış da değildir. Melankoli, yaşamın sunduğu anlamların kırılganlığını açığa çıkarır. Bu nedenle melankoli, tedavi edilmesi gereken bir hata değil; bastırılması tercih edilen bir hakikattir. Ölüm, melankolik özne için bir çağrı değil; bir doğrulayıcı sınırdır. Ölüm, dünyanın sunduğu anlamların nihai olmadığını ilan eder. Eklemek gerekirse Melankoli, tarihsel olarak (Aristoteles’ten Freud’a) bir varoluş hâli olarak düşünülmüştür. Julia Kristeva’nın belirttiği gibi, melankoli bazen bir kaybın değil, anlamın kendisinin yasını tutar. Bu noktada bir ayrım yapmak gerekir: Klinik depresyon, işlev kaybı ve yoğun ıstırap üretir. Ontolojik melankoli, dünyanın sunduğu anlamların yetersizliğini fark etmenin yarattığı sessiz kederdir.

Ölümün sessiz ahlâkı yaşamanın utancı gibidir. Bu doğrultuda ölüm, çoğu zaman bir son gibi anlatılır. Oysa daha dürüst bir bakışla, ölüm bir itiraftır. Hayatın kendi kendine itirafı. Yaşamanın, taşıyamadığı yükleri sonunda yere bırakmasıdır. İnsan ölmez; insan, yaşamaktan vazgeçer. Bu vazgeçiş bazen bedende olur, bazen zihinde, bazen de kelimelerde. Yaşamak ise en başından itibaren bir gecikmedir. Doğduğumuz an, ölmüş olmamız gereken zamandan bir adım sonradır sanki. Bu yüzden hayatın tamamı, telafisi olmayan bir fazlalık duygusuyla geçer. Bir şey fazla sürmüştür, bir şey gereğinden uzun kalmıştır. Ölüm bu yüzden rahatlatıcıdır. Çünkü ilk kez hiçbir şey talep etmez. Yaşam ahlâklıdır. Çünkü sürekli sorumluluk üretir. “Dayanmalısın”, “devam etmelisin”, “güçlü olmalısın.” Bu emirler insanı yorar. Ölüm ise ahlâksızdır; ama bu ahlâksızlık masumdur. Kimseye bir şey borçlu değildir. Emil Cioran şöyle der: “Yaşamak bir skandaldır; ölmek ise onu kapatmaktır.” Ölüm, yaşamın yarattığı bütün soruları cevapsız bırakır. Ama belki de gerçek cevap budur: Cevapsızlık. İnsan her şeyi anlamak zorunda değildir. Bazı şeyler sadece sona ermelidir. 

Ölüm bir kayıp değil, bir düzeltmedir. Modern insan ölümü bir trajedi gibi paketlemeyi sever. Çiçekler, taziyeler, büyük kelimeler… Oysa ölüm çoğu zaman dramatik değildir; tam tersine son derece ekonomiktir. Fazlalıkları siler. Gürültüyü susturur. Yalanı kapatır. Yaşam, sürekli bir rol yapma hâlidir. Sağlıklıymış gibi davranırız, umutluymuş gibi konuşuruz, geleceğe inanıyormuş gibi planlar yaparız. Ölüm bu tiyatroyu sonlandırır. Perde iner ve nihayet kimse alkış beklemez. Albert Camus, intiharı “tek ciddi felsefi sorun” olarak adlandırırken aslında şunu söylüyordu: Yaşam, kendini açıklamak zorundadır. Ölüm ise açıklanmaz; sadece olur. Bu yüzden ölüm, yaşamdan daha dürüsttir. Ölümün iç zamanı, varlığın yorulduğu yerde başlar. İnsan ölümü sonradan öğrenmez. Ölüm, insanın içine doğar. Doğum bir başlangıç değil, bir gecikmedir; varlık, olması gerekenden biraz fazla sürmüştür. Bu yüzden yaşam, en başından itibaren bir yorgunluk taşır. Nefes almak, kalmak, devam etmek… Hepsi örtük bir çabadır. İnsan, var olmak için sürekli kendini ikna etmek zorunda kalan tek canlıdır. Ölüm bu iknayı talep etmez. O, açıklama istemez. O, yalnızca susar.

Ölümün ontolojisine girmek gerekirse; düşünmenin zorunluluğunun gölgesinde ölüm, felsefede çoğu zaman ya metafizik bir problem ya da etik bir tabu olarak ele alınmıştır. Oysa ölüm, öncelikle ontolojik bir koşuldur: var olmanın yapısına içkin, ertelenemez ve devredilemez bir sınır. İnsan, ölümü sonradan karşılamaz; ölüm, insanın varoluşuna baştan dâhildir. Bu metnin amacı, ölümü bir olay ya da biyolojik son olarak değil; varlığın kendi kendisiyle kurduğu ilişkinin uç noktası olarak ele almaktır. Heidegger’in ölüme-doğru-varlık anlayışı, Schopenhauer’ın yaşamı acı üreten kör istence indirgemesi, Blanchot’nun ölümü deneyimsiz bir deneyim olarak düşünmesi, Sylvia Plath’ın ölümle kurduğu mahremiyet, Nilgün Marmara’nın patolojiye direnen dili ve Tezer Özlü’nün varoluşsal sorgusu yani “karanlıktan gelen yankılar” bu yazının kuramsal eksenini oluşturur.

1- Heidegger: Ölüm Bir Olay Değil, Bir Ufuktur

    Martin Heidegger için ölüm, başımıza gelen bir şey değildir; varoluşun yapısal ufkudur. Sein zum Tode - ölüme doğru varlık - insanın zamanla kurduğu ilişkinin en çıplak biçimidir. İnsan geleceğe doğru yaşar; ama bu gelecek, en uç noktada her zaman ölümdür. Bu yüzden ölüm son değil, sınırdır. Ve sınır, anlam üretir. Gündelik hayat ölümü bastırır. İnsan “herkes gibi” yaşar: işe gider, konuşur, oyalanır, erteler. Heidegger’in das Man dediği bu anonim varoluş biçimi, ölümü kişisel olmaktan çıkarır. Ölüm, hep başkasının başına gelir. Ta ki bir gün, sessizce, insanın içine çöreklenene kadar. O anda ölüm bir fikir olmaktan çıkar; bir iç deneyime dönüşür. Heidegger, ölüm ve varlığı yüzleştirir. Varlık ve Zaman’da ölümü, Dasein’ın (orada-olan) en uç imkânı olarak tanımlar. Ölüm, başımıza gelen bir olay değil; varoluşun her anını yapılandıran bir ufuktur. Bu nedenle ölüm gelecekte gerçekleşecek bir “son” değil, şimdiki zamanı belirleyen bir sınırdır. Heidegger’in temel iddiası şudur: İnsan, çoğu zaman kendi ölümüne sahip çıkmaz. Ölüm, gündelik hayatta anonimleştirilir; “herkes ölür ama henüz değil” mantığıyla bastırılır. Das Man (herkes) kipinde yaşanan bu varoluş biçimi, ölümü kişisel olmaktan çıkarır ve insanı kendi sonluluğundan uzaklaştırır. Ancak kaygı (Angst), bu bastırmayı bozar. Kaygı nesnesizdir; belirli bir tehditten değil, varlığın kendisinden doğar. Kaygı anında insan şunu fark eder:  "Ben, bir gün olmayacak olan biriyim."  Yani "Ben, var olmamamak üzere var olan biriyim." Bu farkındalık patolojik değil, ontolojiktir. Ölüm, Heidegger’de bir felaket değil; özgün varoluşun koşuludur. Çünkü ancak sonlu olduğunu bilen bir varlık, yaşamını sahiplenebilir. Bu fark ediş bir kriz değil, bir açıklıktır. Ve her açıklık gibi soğuktur.

2- Schopenhauer: Kör İstencin Metafiziği ve Ölümün Askıya Alınışı

    Arthur Schopenhauer, "İsteme ve Tasarım Olarak Dünya"da yaşamı, rasyonel yani akılla yönetilen bir düzenin değil; kör, doymak bilmez bir "istencin" ürünü olarak kavrar. İnsan yaşamak ister çünkü istemek de ister aynı zamanda. Dolayısıyla insan istemeye mahkûmdur. Ama bu isteme, hiçbir zaman tatmin olmaz. Her arzu yeni bir eksiklik üretir. İstemek ise kaçınılmaz olarak acı üretir. Tatmin kısa, eksiklik süreklidir. Mutluluk bir anlıktır; acı ise yapısaldır. Bu bağlamda ölüm, Schopenhauer’da metafizik bir kurtuluş ya da romantik bir unsur değildir; ama istencin durmasıdır. Yaşamın trajedisi, ölümde değil; istemenin kendisindedir. Yani ölüm merhametlidir. Çünkü ölüm istemeyi durdurur ve bu trajedinin sona ermesi anlamına gelir.  İstencin sonsuz devinimi, bedende sona erer. Ölüm bir ödül değil; bir dinlenmedir. Burada ölüm, trajik olmaktan çıkar. Trajik olan yaşamın kendisidir. Ölüm sadece bu trajedinin perdesini indirir. İnsan ölünce bir şey kaybetmez; yaşamın fazlalığını bırakır. Bu noktada, Schopenhauer biraz karamsar görünebilir. Onun karamsarlığı intiharı savunmaz fakat yaşamı kutsamaz da. Ölüm, ahlâkî bir zafer değil; metafizik bir sessizliktir. Bu sessizlik, yaşamın gürültüsünü sonlandırır ama ona bir anlam atfetmez.

3-Blanchot: Ölümün Deneyimsiz Deneyimi

    Maurice Blanchot, ölümü “deneyimlenemeyen deneyim” olarak tanımlar. Onun için ölüm, ne bilinçle deneyimlenebilir ne de dile tam olarak getirilebilir. Ölüm yaşanmaz; ölümde yaşanmaz. Ama ölüm, yaşamın sürekli içine sızar. Bu nedenle Blanchot, ölümü “imkânsız deneyim” olarak tanımlar. Bir gölge gibi değil; bir boşluk gibi. Bu noktada Blanchot’nun özgün katkısı, ölümü yazıyla ilişkilendirmesidir.  Blanchot için yazı, bu boşluğa en çok yaklaşan eylemdir. Çünkü yazmak, öznenin geri çekilmesidir. Yazı ise öznenin geri çekildiği bir alandır. Yazan kişi, “ben”i yani kendisini askıya alarak doğal olarak silerek konuşur. Bu askıya alış, ölümü çağırmaz ama onunla yapısal bir akrabalık kurar. Bu bağlamda yazı, ölümün provasını yapmaz; ama onun boşluğunu taşır. Ölüm nasıl ki özneyi ortadan kaldırıyorsa, yazı da özneyi silerek var olur. Bu yüzden her yazı, küçük bir yokluktur. Yani her yazı, küçük bir ölümdür. Yazı, “ben”in yokluğunda ortaya çıkan sestir. Bu yüzden ölümle yazı arasında gizli bir akrabalık vardır. İkisi de özneyi askıya alır. İkisi de sessizlikle çalışır. Ve ikisi de geri dönüşsüzdür.

4-Sylvia Plath: Ölümle Kurulan Mahrem Dil

    Plath’ın şiirlerinde ölüm bir kaçış, hislerin patlaması ya da duygusal bir taşkınlık değildir. Ölüm bir ustalık halidir. Kontrolün geri alınmasıdır. Yaşamın dayattığı rollerden, beklentilerden, kimliklerden geçici bir geri çekiliştir. Bu geri çekiliş nihai değildir; ama şiirde mümkün olan bir askıya alış biçimidir. Hepsi ölüm karşısında askıya alınır. Plath’ın şiirleri şunu fısıldar: "Bazen insan yaşamaktan değil, yaşatılmaktan yorulur." "İnsan kendini yok etmeyi bile becerebilir mi?" sorusu değil. "İnsan, artık kendini sürdürmeyi beceremiyor mu?" sorusudur. Plath’ın asıl trajedisi ölümü istemesi değil, yaşamın ona sürekli “Devam et!” demesidir. Antidepresanlar, roller, annelik, evlilik… Hepsi birer zorunlu direniştir. Ölüm ise ilk kez izin verir. Ayrıca Plath'ın şiiri, ölümü yüceltmez; yaşamın ağırlığını ifşa eder. Bu yönüyle Plath, Blanchot’nun yazı ve ölüm ilişkisini şiir düzleminde somutlaştırır. Ölüm, sadece kalbin durması değildir. Ölüm, her gün bir parça daha "yok" olmaktır. Sylvia Plath’in o meşhur dizelerinde dediği gibi: "Ölmek bir sanattır, her şey gibi. Onu son derece iyi yapıyorum." (Sylvia Plath, Ariel) Plath için ölüm, bir sahne ışığı altındaki son performanstı. Peki bizler için ne? Biz, sadece kendi cenazemize gecikmiş yas tutanlarız. İçimizdeki o uçsuz buçaksız boşluk, bazen bir okyanus kadar derinleşiyor ve biz yüzmeyi değil, batmayı seçiyoruz. Çünkü batmak, dirençten vazgeçmektir; batmak, nihayet o ağır yerçekimine teslim olmaktır.

     Nilgün Marmara ve Tezer Özlü’ye geçmeden önce söylenmelidir ki Türk edebiyatında melankoli ve ölüm düşüncesi çoğu zaman biyografik indirgemecilikle ele alınır; metin, yazarın hayatına bağlanır ve ontolojik derinliği psikolojik açıklamalarla bastırılır. Oysa Nilgün Marmara ve Tezer Özlü’nün yazısı, tıpkı Sylvia Plath’ta olduğu gibi, yalnızca bireysel bir kırılganlığın dışavurumu değil; dünyayla kurulan ilişkinin radikal biçimde sorgulanmasıdır. Bu üç yazarda ortak olan şey, ölümün bir son ya da kaçış olarak değil, yaşamın içkin bir gerilimi olarak düşünülmesidir.

5-  Nilgün Marmara: Ontolojik Uyanıklık Olarak Melankoli ve Patolojiye Direnen Dili

    Nilgün Marmara’nın şiiri, psikiyatrik dilin kolaylıkla “depresif semptomatoloji” başlığı altında sınıflandırabileceği yoğun imgelerle örülüdür: değersizlik, yabancılaşma, varoluşsal sıkışmışlık, ölümle kurulan yoğun düşünsel temas vb. DSM perspektifinden bakıldığında bu imgeler Majör Depresif Bozukluk kriterleriyle örtüşür gibi görünür. Marmara, bu deneyimleri ontolojik bir açıklık hâline dönüştürür. Onun şiirlerinde belirleyici olan şey, işlev kaybı değil; aşırı bir bilinç açıklığıdır. Marmara, dünyayı katlanılabilir kılmaya yarayan örtüleri kaldırır. Onun melankolisi patolojik bir çökkünlük değil, Heideggerci anlamda bir açığa-çıkıştır (Unverborgenheit). Dünya, olduğu gibi görünür ve bu görünüş ağırdır. Sylvia Plath ile Marmara arasındaki yakınlık burada belirginleşir. Her iki şairde de ölüm, romantik bir arzu değil; dilin sınırında bekleyen bir gerçekliktir. Ancak Plath’ta ölümle kurulan ilişki daha dramatik, daha teatral bir biçim alırken; Marmara’da dil daha çıplak, daha savunmasızdır. Marmara, Plath’ın aksine ölümü “sanat” olarak adlandırmaz; onu neredeyse adsız bırakır. Bu adsızlık, melankolinin estetikleştirilmesine karşı bir dirençtir. Marmara’nın şiiri, melankolinin susturulmasına değil, ciddiye alınmasına taliptir. Marmara’da ölüm düşüncesi bir eylem çağrısı değil; dünyanın insana sunduğu anlamların yetersizliğine karşı geliştirilen radikal bir sezgidir. DSM perspektifinden bakıldığında Marmara’nın şiirinde görülen yoğun değersizlik temaları, yabancılaşma, içe çekilme ve ölüm imgeleri Majör Depresif Bozukluk spektrumuna yerleştirilebilir. Ancak bu yerleştirme, şiirin asıl işlevini kaçırır: Marmara’nın dili, acıyı tedavi edilmesi gereken bir bozukluk olarak değil, bilgi üreten bir durum olarak kurar. Onun şiiri, melankoliyi susturmaz; melankolinin konuşma hakkını savunur. Bu yönüyle Marmara, Kristeva’nın “anlamın yasını tutan özne” tanımına yakındır; depresif değil, ontolojik olarak uyanık bir ses üretir.

6-Tezer Özlü: Klinik Deneyim ile Varoluşsal Sorgu

    Tezer Özlü’nün yazısı, psikiyatri ile varoluş felsefesi arasındaki gerilimi en çıplak hâliyle açığa çıkarır. Yani psikiyatrik kurumlarla doğrudan temas hâlinde gelişir. Hastaneler, tedavi süreçleri, tanılar ve ilaçlar Özlü’nün metinlerinde yalnızca arka plan değil; anlatının bizzat konusudur. DSM dili, Özlü’nün deneyimini “tekrarlayan depresif epizodlar” ya da “duygudurum bozukluğu” olarak adlandırabilir. Ancak Özlü’nün metinleri, bu tanıların kapsayamadığı bir soruyu sürekli diri tutar: İyileşmek neye uyum sağlamaktır? Bu soru, Özlü’yü Sylvia Plath’tan ayıran temel noktadır. Plath’ta psikiyatrik tedavi, çoğu zaman bastırıcı ve şiddet içeren bir mekanizma olarak temsil edilirken; Özlü’de tedavi, daha muğlak bir alandadır. Ne tamamen reddedilir ne de kurtarıcı olarak sunulur. Özlü’nün asıl meselesi, Heidegger’in das Man kavramıyla örtüşür: Toplumun dayattığı “iyi olma”, “normalleşme” ve “dayanma” buyruğu. Özlü bu buyruğa karşı çıkar; ama yerine bir ölüm ideali koymaz. Onun metinlerinde ölüm arzusu değil, yaşamın zorunlu kılınmasına karşı bitmeyen bir itiraz vardır. Blanchot’nun yazı anlayışıyla bakıldığında, Özlü’nün metni öznenin geri çekildiği bir alandır. Yazmak, yaşamanın karşısına dikilen bir eylem değil; yaşamanın yükünü askıya alan geçici bir boşluktur. Bu yönüyle Özlü, Plath’tan daha az dramatik ama daha süreklidir. Plath’ta patlama vardır; Özlü’de ise yorulmuş bir bilinç hâli. Ancak Özlü’nün metinleri, sorunun “iyileşememek” değil, iyileşmenin neye hizmet ettiği olduğunu sorar. Heideggerci anlamda Özlü, das Man’ın dayattığı “iyi olma” zorunluluğunu reddeder; Blanchot’nun çizdiği sınırda, yazıyı öznenin geri çekildiği bir alan olarak kurar. Özlü’de ölüm arzusu yoktur; ama yaşamanın kendisine yöneltilmiş kesintisiz bir sorgu vardır. Bu sorgu, patoloji değil; varoluşun taşıyamadığı bir yükün ifadesidir.

 

ÜÇ KADIN YAZARIN KARŞILAŞTIRMALI SONUCU

Bazı yazılar iyileşmek istemez. Bazı sorular cevap beklemez. Ve bazı melankoliler, patoloji değil, direniş biçimidir.

SONUÇ

Bu metin, ölümü etik bir ideal ya da varoluşsal bir çağrı olarak ele almaz. Ölüm övülmez, yüceltilmez ya da ölüme davet edilmez. Ama inkâr da edilmez ve onu ahlâk dışına itmez. Ölüm burada bir sınır kavramıdır: yaşamın kendini tükettiği, anlamın askıya alındığı, istemenin sustuğu bir eşik. Ve ölüm, hayatın karanlık yüzü değil; hayatın kendisiyle yüzleştiği aynadır. Ölüm ne kurtuluştur ne de felaket. Ölüm, varoluşun kendi kendini kapatmasıdır. Ve belki de felsefenin görevi, bu kapanışı dramatize etmek değil; onu dürüstçe düşünmektir. Ölüm bir kitabın son cümlesi gibidir: Gereklidir ama açıklayıcı olmak zorunda değildir. Belki de en dürüst cümle şudur: İnsan yaşamak zorunda değildir. İnsan sadece yaşar. Ve bir gün, bunu bırakır. Ölüm bir umut değil. Ama bazen umudun artık yalan söylemediği tek yerdir.

 

Hayat, uyanık kalmak için verilen beyhude bir çabadır. Uyku ise ölümün her gece bize sunduğu rüşvet. Bir gün o rüşveti geri çeviremeyeceğiz ve sonsuz karanlığın kucağında, kimsesiz bir yıldız gibi sönüp gideceğiz. Arkamızda kalan tek şey odadaki soğuk hava ve belki de hiç okunmamış birkaç satır yazı olacak.