Yazarbıyık

 GİRİŞ

“Günahın izi yüzde değil, ruhta kalır.”

Oscar Wilde’ın tek romanı olan Dorian Gray’in Portresi, yayımlandığı 1890 yılından bu yana sadece bir edebiyat klasiği değil, aynı zamanda insan ruhunun karanlık dehlizlerine ışık tutan bir fener görevi görmüştür. Kitap; yüzeyde bir gotik-fantastik roman gibi görünse de özünde modern insanın ahlak, kimlik, haz, narsisizm ve yabancılaşma sorunlarını erken bir psikanalitik sezgiyle teşhis eden karanlık bir metindir. Wilde, bu romanda yalnızca bir karakter yaratmaz; modern benliğin portresini çizer. Ve bu portre, zamanla çürüyen bir ruhun aynasına dönüşür.

PSİKOLOJİK OKUMA: NARSİSİZM, BÖLÜNMÜŞ BENLİK VE AHLAKIN İNKÂRI

Dorian Gray, patolojik narsisizmin estetik kılıfı olarak yorumlanabilir. Onun hikayesi, psikolojik açıdan bakıldığında "Narsisistik Kişilik Bozukluğu" ve "İd-Ego-Süperego" çatışmasının kusursuz bir örneğidir. Dorian Gray, klasik anlamda bir “kötü” değildir. O, ahlaki sorumluluktan arındırılmış bir benliğin deney alanıdır. Gençliğine ve güzelliğine duyduğu hayranlık, zamanla patolojik narsisizme evrilir. Burada Wilde’ın sezgisi şaşırtıcı derecede moderndir. Dorian’da empati yitimi, suçluluk duygusunun bastırılması, haz arayışının sınır tanımazlığı, ve eylem–sonuç ilişkisinin inkârı net biçimde gözlemlenir. Modern psikoloji açısından bakıldığında Dorian, Narsisistik Kişilik Özellikleri ile antisosyal eğilimler arasında salınır. Ancak onu asıl trajik kılan, kötülüğü bilinçli olarak seçmesi değil; kötülüğün sonuçlarını görmemesidir. Çünkü sonuçlar, onun yüzünde değil, portrede görünür. 

Narsisizmin Pençesi: Dorian, kendi güzelliğine aşık olduğu an aslında kendi sonunu hazırlar. Bu, Freudyen bir bakışla, enerjinin dış dünyadan çekilip tamamen "benliğe" yöneltilmesidir. Dorian için dünya, sadece kendi zevklerini tatmin ettiği bir oyun alanına dönüşür. 

Portre Olarak Süperego (Bastırılan Benliğin Geri Dönüşü): Normal bir insanda vicdan (süperego), yapılan hataların ağırlığını zihinde taşır. Dorian’da ise bu mekanizma dışsallaştırılmıştır. Portre, Dorian’ın vicdanıdır; o yaşlanırken ve çirkinleşirken Dorian’ın fiziksel olarak saf kalması, kişinin eylemlerinin sorumluluğundan kaçma arzusunu simgeler. Tam da bu yüzden portre, romanın en güçlü psikolojik metaforudur. Freudcu bir okumayla portre, bastırılmış dürtülerin taşıyıcısıdır. Dorian’ın inkâr ettiği suçluluk duygusunun somutlaşmış hâlidir. “Ben” ile “gölge benlik” arasındaki ayrımı temsil eder Dorian, her gün aynaya bakarak masumiyetini teyit ederken, portreye baktığında gerçek benliğiyle yüzleşir. Bu, modern insanın sosyal medyada yarattığı ideal kimlik ile içsel gerçekliği arasındaki uçurumu önceden haber veren bir yapı gibidir. 

Parçalanma: Dorian, toplum içindeki "maskesi" ile tavan arasındaki "gerçekliği" (tablo) arasında bölünür. Bu disosiyasyon (kopma), modern insanın kimlik bunalımının da bir önizlemesidir. 

SOSYOLOJİK OKUMA: VİKTORYA AHLAKI, SINIF VE İKİYÜZLÜLÜK

    Roman, Viktorya İngiltere’sinin ahlaki katılığını estetik bir alayla çözer. Toplum; dışarıdan ahlaklı, içeriden çürümüş, kurallarla dolu ama tutkularla gizlice beslenen bir yapıya sahiptir. Dorian’ın günahları, toplumdan gizlenir ama toplum tarafından tolere edilir. Çünkü Dorian güzeldir, zengindir ve soyludur. Wilde burada şu soruyu sorar: “Ahlak gerçekten evrensel midir, yoksa sınıfsal bir ayrıcalık mı?” Wilde, bu soruyu sorarken aynı zamanda yaşadığı dönemin toplumuna sert bir ayna tutar. Sosyolojik açıdan Dorian Gray, bir bireyden ziyade bir sınıfın ve dönemin temsilcisidir. 

Görünüşün Kutsanması: Viktorya İngiltere’sinde "saygınlık" her şeydir. Toplum, Dorian’ın işlediği korkunç suçları görmezden gelir çünkü o yakışıklı, zengin ve aristokrattır. Bu, suçun ve ahlakın sınıfsal bir koruma kalkanı altına alınışının eleştirisidir çünkü Dorian estetik ve ahlaki olarak dokunulmazdır. Dorian’ın güzelliği, ona sosyolojik bir dokunulmazlık sağlar. İnsanlar onun eylemlerini değil, yüzünü görür. Bu durum günümüz toplumunda: karizma, sosyal statü ve görünürlük gibi unsurların etikten daha belirleyici hâle gelmesini önceden işaret eder. Dorian Gray, toplumun sevdiği türden bir “kötüdür”. Sessiz, zarif ve estetik. 

Lord Henry ve Sosyal Mühendislik: Lord Henry karakteri, toplumu manipüle eden entelektüel üst aklı temsil eder. Genç ve saf bir zihni (Dorian) kendi hedonist fikirleriyle şekillendirirken, aslında sosyal çevrenin birey üzerindeki yıkıcı etkisini somutlaştırır. O haz felsefesinin zehirli sesidir. Lord Henry Wotton, romanın en tehlikeli figürüdür. Çünkü o kötülük yapmaz, ama kötülüğü meşrulaştırır. Hazcıdır (hedonist), ahlakı bir yanılsama olarak görür, sorumluluğu “sıkıcı” bulur ve insanları fikirlerle zehirler. Psikolojik olarak Lord Henry, etik sorumluluktan arınmış entelektüelin karikatürüdür. Dorian’ın düşüşünde fiili bir rolü yoktur ama ideolojik tetikleyicidir. Modern dünyada bu figür: nihilist influencer, entelektüel sinizm, “her şey bir oyundur” diyen akıl olarak yeniden karşımıza çıkar.

Kadının Nesneleşmesi: Sibyl Vane karakteri üzerinden toplumdaki alt sınıfın ve kadının konumu incelenebilir. Dorian için Sibyl, bir insan değil, sadece sanatını icra eden bir "sanat nesnesi"dir. Sanatı bozulduğunda (yani aşık olup gerçek hayata döndüğünde), Dorian için değeri de biter.

KÜLTÜREL OKUMA: ESTETİZM, SANAT VE AHLAK ÇATIŞMASI

    Wilde’ın önsözde söylediği meşhur söz: “Sanatın ahlaki ya da ahlaksız olması diye bir şey yoktur.” (Başka çevirilerde şu da yazılır: "Ahlaklı veya ahlaksız kitap diye bir şey yoktur. Kitaplar ya iyi yazılmıştır ya da kötü" ). Bu roman boyunca test edilir. Basil Hallward, sanata ahlaki bir anlam yükler; Dorian’ı resmederken ona ruhunu katar. Lord Henry sanatı etik dışı bir oyun olarak görür. Dorian ise sanatı kendini aklama aracına dönüştürür.

Sonuç şudur: Sanat ahlaksız değildir ama ahlaktan kaçış için kullanıldığında yıkıcı olabilir. Ancak romanın sonunda, sanatın (portrenin) hayatın kendisinden daha "gerçek" ve kalıcı olduğu gerçeğiyle yüzleşiriz. Dorian ölür, ancak sanat eseri tüm ihtişamıyla geri döner. 

Gençlik Kültü: Günümüzün "genç kalma" saplantısının ve filtreli dünyasının köklerini bu romanda bulabiliriz. Dorian Gray, kültürel olarak sonsuz gençlik arzusunun insanı nasıl canavarlaştırabileceğine dair zamansız bir uyarıdır. Dorian Gray, bugün: sosyal medya kültürü, beden takıntısı, gençlik fetişizmi, “göründüğün kadar varsın” anlayışı ile birebir örtüşür. Portre artık bir tablo değildir. Portre artık, algoritmalara yüklenen ideal benliktir. Ve tıpkı romanda olduğu gibi, çürüme görünmezdir, ta ki artık saklanamaz hâle gelene kadar...

Basil–Henry–Dorian Üçgeni

Basil Hallward, Henry Wotton ve Dorian Gray üçgeni, psikanalitik açıdan tek bir ruhsal yapının üç ayrı işlevi gibi okunabilir. Basil, bastırılmış ahlakın ve süperegonun estetik biçimidir; Henry, haz ilkesinin sözcüsü olan id’in entelektüelleşmiş hâlidir; Dorian ise bu iki kuvvet arasında henüz şekillenmemiş, geçirgen ve savunmasız bir ego alanı olarak konumlanır. Wilde, bu üç karakteri karşı karşıya getirerek tek bir bireyin iç çatışmasını dışsallaştırır: ahlaki idealler, haz dürtüsü ve benliğin bu ikisi arasında denge kurma çabası. Ancak bu denge hiçbir zaman kurulamaz; çünkü Dorian’ın egosu, Henry’nin söylemsel gücü karşısında fazlasıyla zayıf, Basil’in ahlaki çağrısı karşısında ise fazlasıyla kırılgandır.

Basil Hallward, psikanalitik olarak idealize edilmiş nesneye bağlanmış bir süperego figürüdür. Dorian’a duyduğu hayranlık, yalnızca estetik değildir; narsisistik bir yansıma içerir. Basil, Dorian’da kendi saf benliğini, kirlenmemiş idealini görür ve bu nedenle onu kaybetme fikriyle baş edemez. Portreyi yaparken aslında Dorian’ı değil, kendi içsel ideallerini tuvale hapseder. Bu bağlamda Basil’in trajedisi, ahlaki bir figür olmasına rağmen, ahlakı canlı bir özneye değil, idealize edilmiş bir imgeye bağlamış olmasıdır. Dorian değiştiğinde değil, portre değiştiğinde dehşete düşmesi, süperegonun gerçeğe değil simgeye sadık kalışını gösterir. Basil, ahlakın yaşayan bir süreç olduğunu değil, korunması gereken bir form olduğunu temsil eder.

Lord Henry Wotton ise id’in sofistike, entelektüel ve tehlikeli yüzüdür. O, dürtülerini doğrudan yaşamak yerine, onları söylem aracılığıyla başkalarına enjekte eder. Psikanalitik açıdan Henry, kendi karanlık arzularını Dorian üzerinden dolaylı biçimde tatmin eden bir figürdür. Bu yönüyle o, eylemden kaçınan ama arzudan vazgeçmeyen bir bilinçtir. Henry’nin sözleri baştan çıkarıcıdır çünkü sorumluluktan arındırılmıştır; haz vaadi sunar ama bedelini ödemez. Bu, id’in en tehlikeli hâlidir: dürtüyü eyleme değil, fikre dönüştürerek masumlaştırmak. Henry hiçbir zaman portreye bakmaz, çünkü onun id’i suçluluk üretmez; suçluluk, yalnızca eyleyen egoya aittir.

Dorian Gray ise bu iki kuvvet arasında bölünmüş bir ego olarak şekillenir. Başlangıçta henüz bütünlüklü bir benlik geliştirmemiştir; bu nedenle dış etkilere son derece açıktır. Basil’in idealize eden bakışıyla yüceltilir, Henry’nin hazcı söylemiyle çözülür. Ego, süperego ile id arasında denge kurmak yerine, çatışmayı dışsallaştırır: suçluluğu portreye devreder, hazzı bedensel benlikte yaşar. Bu bölünme, klasik bir savunma mekanizmasıdır; Dorian, benliğini ikiye ayırarak ruhsal sürekliliğini bozar. Portre, onun bastırılmış süperegosu hâline gelirken, yüzü narsisistik egonun vitrini olur.

Üçgenin kırılma noktası, Basil’in öldürülmesidir. Psikanalitik olarak bu sahne, süperegonun egodan radikal biçimde koparılmasıdır. Dorian, artık yalnızca ahlaki rehberini değil, içsel sınırını da yok eder. Bu andan sonra suçluluk duygusu geri dönülmez biçimde portrede yoğunlaşır ve bilinçle bağını kaybeder. Henry’nin bu cinayete doğrudan tanık olmaması, id’in her zamanki gibi sorumluluktan muaf kalışını simgeler. Basil ölür, Henry yaşamaya devam eder; çünkü bastırılan ahlak yok edilirken, haz söylemi dokunulmazdır.

Son kertede Dorian’ın portreyi yok etmeye çalışması, egonun bölünmüşlüğü sonlandırma çabasıdır. Ancak psikanalitik gerçeklik acımasızdır: bastırılan benlik öldürülmeden sahte benlik iyileşmez. Dorian, portreyi bıçakladığında aslında kendi süperegosunu değil, kendini öldürür. Çünkü artık benlik, parçalara ayrılmıştır ve bütünlük yalnızca ölümle mümkündür. Basil–Henry–Dorian üçgeni böylece çözülür; geriye modern insanın trajik hakikati kalır: ahlakı idealize eden, hazzı kutsayan ve benliği bu iki uç arasında parçalanan bir ruh yapısı.

Lacancı açıdan Basil–Henry–Dorian üçgeni, öznenin imgesel, simgesel ve gerçek düzlemleri arasında parçalanışının dramatik bir sahnesi olarak okunabilir. Dorian Gray, romanın başında henüz tamamlanmamış bir özne olarak karşımıza çıkar; kendi benliğini içeriden değil, dışarıdan gelen bakışlar aracılığıyla kurar. Basil’in portresi bu noktada Lacan’ın ayna evresinin sanatsal karşılığıdır. Dorian, portrede gördüğü ideal imgeyle özdeşleşir ve bu imgeyi “ben” sanır. Ancak bu benlik, gerçeğin değil, imgeselin ürünüdür; bütünlük yanılsaması taşır. Dorian’ın trajedisi, aynadaki yansımanın kendisi olduğunu zannetmesidir. Oysa Lacan’ın söylediği gibi, ayna benliği bir kurgu, bir yabancılaşma anıdır ve Dorian bu yabancılaşmayı kalıcı bir kimliğe dönüştürür.

Basil Hallward, Lacancı anlamda Dorian’ı imgesel düzlemde sabitleyen figürdür. Onun bakışı, sevgi dolu olduğu kadar sahiplenicidir; Dorian’ı değişmez, saf ve zamansız bir imgeye dönüştürmek ister. Basil’in sanatı, Dorian’ı özne olmaktan çıkarıp bir nesneye, hatta bir fetişe dönüştürür. Bu nedenle Basil, Dorian’ın arzusu için değil, imgesi için yaşar. Portreyi saklaması, imgesel bütünlüğü koruma çabasıdır. Ancak Lacan’a göre imgesel düzlemde kalmak, öznenin simgesel düzene – yani etik, dil ve sorumluluk alanına – girmesini engeller. Basil, iyi niyetli bir süperego gibi görünse de, Dorian’ın özneleşmesini değil, donmasını ister.

Lord Henry ise Lacan’ın arzu söyleminin cisimleşmiş hâlidir. O, arzulayan özne değildir; arzuyu konuşan, yönlendiren, başkasının içine yerleştiren figürdür. Henry’nin sözleri Dorian’a neyi isteyeceğini öğretir. Lacancı anlamda arzu, hiçbir zaman nesnesine ulaşmaz; hep ertelenir, kayar ve başka bir nesneye bağlanır. Henry’nin tehlikesi tam da buradadır: arzuyu etik bir sınırdan koparır, onu sınırsız ve doyumsuz bir devinime sokar. Dorian artık “ne istediğini” değil, “istemesi gerektiğini” ister. Bu nedenle haz hiçbir zaman tatmin getirmez; yalnızca yeni bir boşluk üretir. Henry, simgesel düzenin sorumluluğunu reddeden bir söylem ustasıdır; arzuyu serbest bırakır ama bedelini öznenin ödemesine izin verir.

Portre, Lacan’ın Gerçek alanına yaklaşan bir nesne hâline gelir. Gerçek, simgeselleştirilemeyen, dile gelmeyen, bastırılamayan travmatik çekirdektir. Dorian’ın portreye bakamaması, Gerçek’le yüzleşememesindendir. Portredeki çürüme, ahlaki bir ders değil; simgesel düzenin dışına itilmiş suçluluğun geri dönüşüdür. Dorian, yüzünü toplumun simgesel düzenine sunarken, Gerçek olanı kilitli bir odada saklar. Ancak Lacan’ın dediği gibi, Gerçek er ya da geç geri döner. Finalde Dorian’ın portreyi yok etmeye çalışması, Gerçek’i ortadan kaldırma girişimidir; fakat Gerçek yok edilemez, yalnızca özneyi yok eder.

Jungcu perspektiften bakıldığında ise üçgen, bireyleşme sürecinin başarısızlığa uğramış bir hikâyesidir. Dorian Gray, Jung’un gölge arketipiyle yüzleşmeyi reddeden bir bilinçtir. Gölge, bastırılan arzuların, kabul edilmeyen dürtülerin ve karanlık potansiyelin toplamıdır. Dorian, gölgesini portreye devreder; onu kendinden ayırır ve böylece “iyi” kalabileceğine inanır. Ancak Jung’a göre gölgeyle yüzleşmeyen birey, onu bilinçdışı bir güç olarak daha yıkıcı biçimde yaşar. Dorian’ın günahlarının giderek artması, gölgenin güçlenmesidir; çünkü bastırılan her şey, enerji kazanır.

Basil, Jungcu anlamda Dorian’ın personasını temsil eder: topluma sunulan, ahlaklı, estetik ve kabul edilebilir yüz. Henry ise gölgenin baştan çıkarıcı sesi gibidir; karanlığı doğrudan yaşamaz ama onu kutsar, romantize eder. Dorian bu iki figür arasında kalır ve bireyleşme sürecini tamamlayamaz. Gölgeyi bilinçle bütünleştirmek yerine, onu öldürmeye çalışır. Oysa Jung’a göre gölge öldürülemez; kabul edilmediğinde bireyi içeriden çürütür. Dorian’ın portreyi bıçaklaması, gölgeyle uzlaşmak yerine onu yok etme arzusudur ve bu, bireyin kendini yok etmesiyle sonuçlanır.

Sonuçta Basil–Henry–Dorian üçgeni, hem Lacancı hem Jungcu okumada aynı trajik noktaya varır: özne, kendisiyle yüzleşmekten kaçtıkça parçalanır. İmgeye tapınan, arzuyu sınırsızlaştıran ve gölgeyi reddeden bir benlik, bütünlüğe değil, yalnızca estetik bir çöküşe ulaşır. Dorian Gray, bu anlamda ahlaksızlığın değil; kendilik inkârının romanıdır. Ve Wilde, modern insanın aynaya bakarken aslında neden bu kadar korktuğunu çok erken bir tarihte açığa vurur.

TRAJİK SON: KENDİNİ ÖLDÜREREK PORTREYİ KURTARMAK

    Romanın finali, psikolojik açıdan son derece çarpıcıdır. Dorian, portreyi yok etmeye çalışırken kendini öldürür. Bu, sembolik olarak, gerçek benlik yok edilmeden sahte benliğin kurtarılamaz olduğunu anlatır. Dorian, portreyi öldürmek isterken aslında vicdanını, hafızasını, ruhsal sürekliliğini yok eder. Ve geriye yalnızca çürümüş bir beden kalır.

SONUÇ: MODERN İNSANIN ERKEN OTOPSİSİ

    Dorian Gray’in Portresi, bir ahlak dersi değildir. Bir teşhis metnidir. Güzelliğin etik sorumluluğu yok ettiğini, haz kültürünün ruhu nasıl aşındırdığını, görünüş ile gerçeklik arasındaki uçurumun insanı nasıl böldüğünü gösterir. Kitap, sadece bir adamın fiziksel değişimini değil, bir ruhun ve toplumun yozlaşmasını anlatır. Dorian’ın tavan arasına sakladığı tablo, aslında her birimizin sosyal medyada, iş hayatında veya ikili ilişkilerde sakladığı "gerçek benliği" temsil eder. Wilde bize şunu sorar: "Eğer yaptığınız her kötülük yüzünüzde bir iz bıraksaydı, yine de aynı kişi olur muydunuz?" Bu soruyu sorarken aynı zamanda şöyle de fısıldar:  “Ruhunu gizleyebilirsin, ama ondan kaçamazsın.”